Baza wiedzy

Mocznik i jego działanie na skórę

Mocznik to związek chemiczny pochodzenia naturalnego, który często znajdujemy w składach różnych kosmetyków do codziennego użytku oraz preparatów dla osób z chorobami dermatologicznymi. Przyjrzyjmy się więc właściwościom tej substancji, które sprawiają, że producenci tak często i chętnie po nią sięgają.

Jaką budowę i funkcje ma naskórek?

Zacznijmy od poznania budowy naskórka i jego roli w utrzymaniu zdrowej, jędrnej i młodej skóry.

Naskórek jest skrajnie zewnętrzną tkanką naszego organizmu. Jego żywą warstwę tworzą komórki zwane keratynocytami. Produkują one w skórze keratynę i inne cenne substancje, takie jak kolagen typu IV, ceramidy ifilagrynę. W czasie swego krótkiego życia (około 1 miesiąca) wypełniają się keratyną, spłaszczają i w końcu obumierają, przekształcając się w tzw. korneocyty warstwy rogowej naskórka.

Korneocyty są otoczone specjalną sztywną otoczką złożoną z białek (m.in. inwolukryny i lorykryny) tworzących uporządkowaną sieciową strukturę pod wpływem enzymu transglutaminazy 1. Warstwa zewnątrzkomórkowa składa się z lipidów bogatych w ceramidy, cholesterol i wolne kwasy tłuszczowe.

Naskórek stanowi barierę zabezpieczającą nas przed:

przezskórną utratą wody,
przenikaniem przez skórę patogenów,
przenikaniem przez skórę obcych nam i potencjalnie toksycznych substancji.

Naskórek stale się odnawia i zasila nowymi korneocytami, a stare podlegają stałemu złuszczaniu.

Czym jest naturalny czynnik nawilżający (NMF)?

Rogowa warstwa naskórka zawiera w sobie mieszaninę rozpuszczalnych w wodzie związków stanowiących tzw. naturalny czynnik nawilżający (NMF). Są one niezbędne, aby utrzymać odpowiedni poziom nawilżenia skóry.

Jednym ze składników NMF jest właśnie mocznik (7%). Do innych składników należą: wolne aminokwasy (40%), kwas piroglutaminowy (PGA) i jego sól sodowa (12%) oraz amoniak, glikozamina, kwas moczowy, kreatynina, jony sodowe, wapniowe, magnezowe, potasowe, fosforowe i chlorkowe, sole kwasu mrówkowego, cytrynowego i mlekowego.

Prawidłowe działanie NMF jest konieczne do odpowiedniego nawilżenia skóry i zapewnienia integralności bariery skórnej.

Zmniejszenie nawilżenia skóry może doprowadzić do rozregulowania procesów przemiany keratynocytów w korneocyty oraz ich odpowiedniego złuszczania się. Efektem tego może być proces nadmiernego rogowacenia skóry i świąd.

Właściwości mocznika obecnego w skórze

Mocznik naturalnie powstaje w organizmie w przemianach związków azotowych i białek. Okazuje się, że jego działanie jest głębsze niż zwykłe wiązanie wody w naskórku.

Mocznik zwiększa nawilżenie warstwy rogowej naskórka

Utrzymanie właściwego nawilżenia naskórka dzięki obecności mocznika odbywa się przez:

zmniejszenie przeznaskórkowej utraty wody,
zwiększenie retencji wody,
zwiększenie odporności warstwy rogowej naskórka na stres osmotyczny,
działanie mocznika jako wewnątrzpochodnego środka utrzymującego wilgoć – mocznik jest cząsteczką higroskopijną, czyli zdolną do wchłaniania wody.

Mocznik reguluje proliferację naskórka

Okazuje się, że mocznik działa poprzez wpływ na zmniejszenie syntezy DNA w komórkach podstawnych skóry, wydłużając czas powstawania nowych komórek. Regulacja ta sprawia, że wolniej tworzą się nowe komórki, co powoduje ścieńczenie zgrubiałego naskórka.

Mocznik wzmacnia funkcję barierową skóry i ochronę antybakteryjną

Wzmocnienie bariery skórnej i ochrony przed bakteriami wiąże się z wpływem mocznika na ekspresję genów kodujących produkuję różnych ważnych białek komórkowych. Dzięki mocznikowi:

zwiększa się ekspresja genów odpowiedzialnych za produkcję peptydów przeciwdrobnoustrojowych: katelicydyny i β-defensyny-2;
zwiększa się produkcja białek takich jak: transglutaminaza-1 – białko to umożliwia budowę odpornej mechanicznie otoczki białkowej otaczającej korneocyty; inwolukryna i lokrynina –będące głównymi składnikami otoczki białkowej; filagryna – jest to kluczowe białko strukturalne warstwy rogowej naskórka, a mutacje genów produkcji filagryny są powiązane z chorobami charakteryzującymi się suchą i łuszczącą skórą, np. z atopowym zapaleniem skóry. Nie u wszystkich chorych na AZS ten problem występuje, ale nosiciele wadliwych genów mają gorszą jakość życia i częstsze hospitalizacje. Badania wykazały, że mocznik silnie wpływa na wzrost stężenia filagryny już w małych stężeniach;
zwiększa się poziom mRNA genów ważnych dla procesu różnicowania keratynocytów i powstawania z nich korneocytów – czyli wpływa na prawidłową budowę naskórka;
zwiększa się synteza lipidów naskórka, co wpływa na prawidłową ich ilość w warstwie zewnątrzkomórkowej naskórka;
zwiększa się synteza białka połączeń ścisłych między komórkami naskórka LL-37.

Mocznik działa keratolitycznie

Podany na skórę w większych stężeniach mocznik zaczyna mieć działanie keratolityczne. Denaturuje keratynę obecną w korneocytach, rozrywając jej wiązania wodorowe lub wywołując zmiany konformacyjne w strukturze tego białka. Dzięki temu działaniu przyspiesza złuszczanie naskórka.

Mocznik zwiększa penetrację leków w głąb skóry i paznokci

Ponadto odkryte działanie mocznika polega na ułatwieniu transportu leków w głąb skóry, co wzmacnia ich działanie. Stosuje się ten efekt, dodając mocznik do miejscowych leków przeciwgrzybiczych, kortykosteroidów i hormonów stosowanych na skórę i paznokcie.

Wpływ stężenia mocznika w preparacie na profil jego działania

Mocznik jest substancją dobrze rozpuszczalną w wodzie, dzięki czemu można łatwo włączyć go do preparatów dermatologicznych. Preparaty przygotowane do stosowania miejscowego mogą zawierać różne stężenia tej substancji. Od tego zależy ich działanie na skórę.

Niskie stężenie 2–10% – zapewnia utrzymanie zdrowej skóry, nawilża ją i optymalizuje funkcje bariery skórnej oraz zmniejsza rogowacenie naskórka. To stężenie można stosować u osób zdrowych, ale także do zapobiegania nawrotom w przypadku leczenia rybiej łuski, atopowego zapalenia skóry i łuszczycy. Preparaty z tym stężeniem mogą być również używane do zapobiegania zapaleniu skóry wywołanemu promieniowaniem w trakcie radioterapii.

Średnie stężenie 10–30% – nawilża skórę, zmniejsza rogowacenie naskórka i działa już keratolitycznie. Można je stosować w leczeniu rybiej łuski, atopowego zapalenia skóry i łuszczycy w celu ograniczenia ryzyka nawrotów.

Wysokie stężenie powyżej 30% – działa keratolitycznie i służy wręcz do oczyszczania skóry z tkanki martwiczej. Wskazaniami są miejscowa hiperkeratoza (łuszczyca, rogowacenie lub odciski), a także zaburzenia dermatologiczne związane z paznokciami. Można też próbować wstępnie leczyć wysokimi stężeniami trudną jednostkę chorobową, jaką jest hiperkeratotyczne rogowacenie słoneczne.

Bezpieczeństwo stosowania mocznika

Mocznik w preparatach na skórę jest dobrze tolerowany. Bardzo rzadko można obserwować łagodne podrażnienie skóry, ale najczęściej zdarza się to w przypadku stosowania wyższych stężeń. Te efekty są tymczasowe i samoistnie ustępują.

Podsumowanie

Mocznik znajdziemy w wielu rodzajach preparatów na skórę. Mogą to być kremy, maści, lotiony, balsamy, szampony, żele do mycia ciała i inne. W zależności od stężenia uzyskamy działanie od nawilżającego i zmiękczającego po keratolityczne i przeciwświądowe.

Mocznik jest dobrym dodatkiem w kosmetykach:

w codziennej pielęgnacji skóry zdrowej;
w łagodzeniu stanów zaostrzeń lub leczenia skóry dotkniętej różnymi dermatozami objawiającymi się łuszczącą i suchą skórą, jak np. atopowe zapalenie skóry, rybia łuska, suchość skóry, łojotokowe zapalenie skóry oraz łuszczyca.

Zaletą mocznika jest jego nietoksyczność, a rzadkie łagodne skutki uboczne występują tylko przy wysokich stężeniach.

Opracowanie artykułu: mgr farmacji Marta Koziarska – szkoleniowiec z ponad 20-letnim doświadczeniem, autorka licznych publikacji w tematach zdrowotnych.

Bibliografia

Piquero-Casals J., Morgado-Carrasco D., Granger C., Trullas C., Jesus-Silva A., Krutmann J., Urea in Dermatology: A Review of its Emollient, Moisturizing, Keratolytic, Skin Barrier Enhancing and AntimicrobialProperties, „Dermatology and Therapy” 2021.
Kapuścińska A., Nowak I., Wykorzystanie mocznika i jego pochodnych w przemyśle kosmetycznym, Chemik, 2014.
Grether-Beck S., Felsner I., Brenden H., Kohne Z., Majora M., Marini A., Jaenicke T., Rodriguez-Martin M., Trullas C., Hupe M., Elias P.M., Krutmann J., Urea uptake enhances barrier function and antimicrobialdefense in humans by regulating epidermal gene expression, „Journal of Investigative Dermatology”, 2012.

Powrót